Zergatik da arrosa neskentzat eta urdina mutilentzat?

Marketinak eta kulturak gure pertzepzioak nola moldatu dituzten azaltzen duen istorio liluragarria

Ikusi gehiago

Harrigarria bada ere, desberdintasun berri bat

Jaiotzen garenetik, koloreek gure patua markatzen dutela dirudi: manta arrosak neskentzat, urdin argiak mutilentzat. Baina lotura hori ez da naturala: konbentzio arbitrario bat da, eta ez du ematen duen bezain historia luzea ere. Duela mende bat pasatxo arte, koloreek ez zuten generorik. 1, 5, 6

Denboran zeharreko bidaia

  1. Errenazimendua

    Koloreek generorik ez zutenean

    Errenazimentuko irudi erlijiosoetan, birjina asko urdinez jantzita agertzen ziren —garbitasunari lotutako kolorea—, eta Jesus edo apostoluak, berriz, lur-koloreko edo tonu arrosetako jantziekin. 3

  2. XIX. mendea

    Zuriaren garaia

    1800 inguruan, Claude Louis Berthollet-ek lixiba garatu zuenetik, haurtxoak zuriz janzten hasi ziren: lixibak haurtzaroko orban guztiak kentzen zituen. Lehen Mundu Gerra arte, haurtxoak zuriz janzten ziren. 3, 4

  3. 1918

    Sorpresa!

    Mutilak ARROSA
    Neskak URDINA

    1918an, Earnshaw's Infants' Department aldizkariak hau argitaratu zuen: «Oro har onartutako araua arrosa mutilentzat eta urdina neskentzat da. Arrazoia da arrosa kolore erabakiagoa eta indartsuagoa dela, mutilentzat egokiagoa; urdina, berriz, delikatuagoa eta finagoa, hobea da neskentzat». 1, 3, 5

  4. II. Mundu Gerra

    Aldaketa handia

    Bigarren Mundu Gerraren ondoren, rolak alderantzikatu ziren: gizonak urdinez janzten hasi ziren gerrako uniformeengatik, ausardiarekin, heroismoarekin eta indarrarekin lotutako kolorea. Haur-arropa eta jostailu enpresak arrosa neskentzat eta urdina mutilentzat sustatzen hasi ziren: gurasoek genero bakoitzerako produktu bereziak erosten badituzte, gehiago saltzen da. 3, 6

  5. 1950-1980ko urteak

    Estereotipoaren finkapena

    50eko eta 60ko hamarkadetan, telebista komunikabide nagusi bihurtu ahala, programek, filmek eta iragarkiek indartu egin zuten neskek arrosa eta mutilek urdina maitatu behar zutelako ideia. 80ko hamarkadan, publizitatearen gorakadarekin eta koloretako telebistarekin, hitzarmena behin betiko finkatu zen. 3, 6

  6. XXI. mendea

    Gaurko esnatzea

    Gizartea ondare hori zalantzan jartzen hasi da. The Pink & Blue Project bezalako arte proiektuek eta moda unisexaren mugimenduek koloreei jatorrizko neutraltasuna itzultzen diete. 2, 4, 5

Arte proiektua

The Pink & Blue Project

Gaur egungo genero-bereizketaren erretratu bisual gisa sortutako argazki proiektua

Nola sortu zen?

JeongMee Yoon argazkilaria harritu egin zen 5 urteko alabak kolore arrosako arropa eta jostailuak bakarrik nahi zituelako, eta fabrikatzaileek eta publizistek beren eskaintza generoaren arabera nola banatzen duten aztertzen hasi zen. Horrela sortu zen The Pink & Blue Project. 1, 5

Neska-mutilak beren gauza arrosa eta urdinekin agertzen diren argazki-sail bat da, eta noizean behin interneten biral bihurtzen da behin eta berriz. 1, 5

Inpaktu bisuala

Argazkiek berehalako eragina dute: koloreak genero-identitatearekin nola lotzen diren argi eta garbi erakusten dute.

Fenomeno birala

Argazkiak interneten biral bihurtzen dira behin eta berriz, noizean behin. 1, 5

Gogoeta soziala

Proiektuak familiei galdetzeko aukera eman die: produktuak baino ez ditugu erosten, ala identitate bat ere erosten dugu?

Biologia?

Anne Fausto-Sterlingen arabera, bi urtetik beherako haurrek kolore biziak nahiago dituzte, gorria eta urdina adibidez, eta ez kolore leun eta pastelak. Ez dago arrosa edo urdinaren aldeko lehentasuna justifikatzen duen arrazoi genetikorik ez antzinako sustrairik. 1, 2, 5

Kultura!

Eva Hellerren inkesta baten arabera, gizon eta emakumeen kolore-lehentasunak antzekoak dira: urdina, berdea eta gorria gustatzen zaizkigu, eta marroia, arrosa eta grisa ez. Arrosa emakumeen %5ek baino gutxiagoren kolore gogokoena da. 1, 5

Koloreen psikologia

Koloreek emozio eta kontzeptu desberdinak pizten dituzte, baina esanahi horiek kulturalak dira, ez unibertsalak.

Arrosa

Alderdi positiboak

  • Zaintza eta arreta 4
  • Maitasun enpatikoa 4
  • Lasaitasuna (tonu argietan) 4
  • Goxotasuna 4

Alderdi negatiboak

  • Ahultasuna 4
  • Babesgabetasuna 4
  • Beharra 4
Datu bitxia: 1970eko hamarkadan, Alexander G. Schauss doktoreak arrosaren eta jokabidearen arteko lotura aztertu zuen. «Arrosaren aurrean, inor ezin da oldarkor jarri, ahalegindu arren. Bihotzeko giharrek ezin dute behar adina azkartu», esan zuen. Horregatik, gaur egun gela arrosak daude espetxe batzuetan. 4

Urdina

Alderdi positiboak

  • Lasaitasuna eta baretasuna 4
  • Hausnarketa 4
  • Logika eta argitasuna 4

Alderdi negatiboak

  • Hotztasuna 4
  • Distantzia emozionala 4
  • Mesfidantza (testuinguru desegokian, janari urdinean adibidez) 4
Datu bitxia: Urdina da pertsona gehienen kolore gogokoena, gizon zein emakume. Antza denez, zeru garbiak eta ur urdin eta garbiek guretzat izan zuten garrantziarekin lotuta legoke. 1, 5

More / Purpura

Purpura noblezia eta erregeekin lotzen da, tindagai hori lortzea oso garestia zelako, besterik gabe. 1, 5

Esanahi kulturalak

Koloreen esanahiak kulturaren araberakoak dira askotan. Ingelesez, yellow (horia) hitzak «koldarra» ere esan nahi du —Judas kolore horrekin jantzita margotzen zuten koadro askotan—, baina eguzkiarekin ere lotzen da, eta, beraz, zoriontasunarekin eta nobleziarekin, Egipton eta Txinan bezala. 1, 5

Gaur egungo eragina

Tasa arrosa

Ez da haurtzaroko kontua bakarrik: enpresa askok uste dute emakumeei produktuak saltzeko nahikoa dela ontziak arrosaz margotzea. Arrosaren inposizioa emakumeen higienerako produktuen «tasa arrosan» ere ikusten da. 1, 3, 5

LEGO Friends kasua

LEGOk kritikak jaso zituen Friends lerroa atera zuenean: neskei zuzendutako lerroa zen, kutxetan tonu arrosekin. 1, 5

Emaitza: jostailu-lerro horren salmenta-arrakasta izugarria izan zen. 1, 5

Neska baten kexa (2011)

Adibide ospetsu bat: 2011ko Gabonetan, neska batek jostailu-denda bateko kolore-aukerekin ados ez zegoela adierazi zuen. 1, 5

«Hau egiten duen enpresak neskak engainatu nahi ditu, mutilek nahi dituzten gauzen ordez gauza arrosak eros ditzaten» 1, 5

Bularreko minbiziaren lazo arrosa

Arrosaren eta emakumezkoaren arteko lotura gaur egun ere mantentzen da, adibidez, bularreko minbiziaren ikurrean. 3

Datu bitxiak

Aldaketa osoa

Duela mende batzuk, emakumeak urdinez janzten ziren eta gizonak arrosaz: urdina garbitasunari eta femeninotasunari lotuta zegoen, eta arrosa, odol-gorritik datorrena, maskulinotasunari. Gaur egun, justu alderantziz da. 3

Adostasun unibertsalik ez

Europan, bereizketa egiten zenean, ez zen beti gaurko irizpidea jarraitzen: Frantziako umezurtz-etxeek urdina erabiltzen zuten mutilentzat eta arrosa neskentzat, baina Belgikan, Suitzan eta Alemaniaren zati batean alderantziz zen. 1, 5

Telebistaren indarra

80ko hamarkadan, publizitatearen gorakadak eta koloretako telebista bezalako komunikabide berriek finkatu zuten gaur ezagutzen dugun neska-arrosa eta mutil-urdina lotura. 3

Marketin azkarra

Ba al dago gehiago saltzeko modu hoberik gurasoek genero bakoitzerako arropa eta jostailu bereziak eros ditzaten lortzea baino? Marketin-estrategia gisa hasi zena gizarte-arau onartu bihurtu zen. 6

Triangelu arrosa naziak

Bigarren Mundu Gerran, naziek homosexualak triangelu arrosekin markatu zituzten; ordura arte, arrosa maskulinotasunarekin lotutako kolorea zen. Horrek ere eragin zuen arrosaren eta urdinaren rolak alderantzikatzean. 3

Iowako aldagela arrosak

1980ko hamarkadaren hasieran, Iowako Unibertsitateak arrosaz margotu zituen talde bisitariaren aldagelak, aurkarien morala ahultzeko. Ikastetxeetako berdintasuna eskatzen duen lege federala urratzea zela iritzi zitzaion. 4

Generorik gabeko moda: etorkizuna orain da

Azken urteotan, kontsumitzaile askok kritikatu dute haurren arropa, eta jantzien mezuetan, koloreetan eta diseinuetan sexismoaren adibide argia ikusten dute. Pixkanaka, pentsamoldea neska-mutilen arteko berdintasunaren alde aldatzen ari da. 2

Mugimendua

Kolore guztiak denontzat

Ez dago mutilen edo nesken kolorerik: edonork aukera dezake jantzi arrosa, urdina edo nahi duen kolorekoa. 2

Diseinu unisexa

Gaur egun, marka gehienek lerro unisex bat edo «generorik gabeko moda» dute. 4

Aukeratzeko askatasuna

Gero eta marka gehiagok egiten dute genero zehatzik gabeko edo neutroa den haur-moda, non haurrek erabakitzen duten nola jantzi, koloreak, estanpatuak edo sexua gorabehera. 2

Marken adibideak

Zara / H&M

Zara edo H&M bezalako kateetan gero eta pieza gehiago aurki daitezke haurtxoentzat, kolore zuri, krema eta beixetan. 4

Marka independenteak

Sortzaile gazteen markek koloreak generoaren arabera banatzeko irizpide zaharra atzean uzten lagundu dute. 4

Street wear

Street wear-ak ere irizpide zahar hori atzean uzten lagundu du. 4

«Koloreen karga soziokulturala eskualde geografikoaren eta une historikoaren arabera aldatzen dela kontuan hartzen badugu, zergatik saiatzen gara tonu bat izoztu edo kaxa batean sartzen, genero bati lotuz?» 4
— María José Pérez, modan aditua den kazetaria eta DModaren sortzailea

Etorkizunera begira

Gaurko haurrak etorkizuneko helduak izango dira, eta aurreiritzirik eta estereotiporik gabeko hezkuntzari esker, gizartean oraindik dauden jarrera sexista asko ezabatzea lortuko dute. Agian, etorkizunean, kolore hauek berriro kolore hutsak izango dira. 2, 6

Bazenekien...?

Espetxeko gela arrosak

Alexander G. Schaussen ikerketen ondorioz, gaur egun gela arrosak daude Erresuma Batuko, Alemaniako, Austriako eta Poloniako espetxeetan. Suitzan, espetxe eta komisaria guztien %20k du bat. 4

Fruituak biltzearen teoria

Ikerketa batek iradokitzen du emakumeek tonu gorrixkak, lilak eta arrosak nahiago dituztela, duela milaka urte fruta biltzeaz arduratzen zirelako, eta seme-alaben azalaren kolore-aldaketak eta sukarra antzemateko ere baliagarria izango litzatekeelako. Baina azalpen horiek espekulatiboak dira, besterik ez. 1, 5

Denda handien irizpidea (1927)

1927an, Time aldizkariak taula bat argitaratu zuen, Estatu Batuetako denda handiek nahiago zituzten koloreekin. Irizpidea oraindik ez zegoen argi, baina denda handien %60k arrosa nahiago zuen mutilentzat. 1, 5

Alemaniako kasua

Eva Hellerrek azaltzen duenez, Alemanian koloreen bereizketa generoaren arabera ez zen 20ko hamarkadara arte sortu, eta ez zen 70eko hamarkadara arte orokortu. 1, 5

Kolore gogokoenak

Eva Hellerren inkesta baten arabera, gizon eta emakumeen kolore gogokoenak urdina, berdea eta gorria dira. Eta arrosa? Emakumeen %5ek baino gutxiagok du kolore gogokoena, nahiz eta erantzunetan aurkako erreakzio bat egon litekeen, arrosari lotutako estereotipoengatik. 1, 5

Koloreen testuingurua

Kolore bakoitzaren esanahiari buruzko hitzarmenak arbitrarioak dira, eta denborarekin aldatzen dira. Gorria bizitzarekin, osasunarekin eta indarrarekin lotzen da, odolaren kolorea delako. Logikoa dirudi, baina alborapen bat da: gauza desberdinen ezaugarriak lotzen ditugu, antzekoak direlako soilik. 1, 5

Arrosaz eta urdinaz haratago

Gaur badakigu koloreek ez dutela generorik, baina iraganeko arrastoek bizirik diraute. Arrosa eta urdina adibide batzuk baino ez dira, marketinak, kulturak eta historiak naturaltzat jotzen duguna nola moldatzen duten erakusteko.

Jantzi eta jostailu bakoitzaren atzean mendetako konbentzioak, interesak eta kontakizunak daude, eta konturatu gabe errepikatzen jarraitzen dugu.

Beharbada garaia da jatorrizko neutraltasuna itzultzeko.

Koloreak berriz ere kolore izan daitezela. Ez neskenak, ez mutilenak: janztea nahi duen ororenak.

Zientzia

Sexu biologikoa ere ez da bitarra

Arrosa eta urdina bezala, sexu biologikoa ere ez da bi kutxa itxitan sartzen: zientziaren arabera, ez da bitarra, ezta espektro bakarra ere, dimentsio anitzekoa baizik

Oso hedatuta dago sexu biologikoa —kromosomek, gonadek edo genitalek zehaztua— zorrozki bitarra dela ideia: emakumezkoa edo gizonezkoa, tartekorik gabe. Baina biologiak hamarkadak daramatza beste zerbait erakusten: sexuarekin lotutako ezaugarri bakoitzean pertsonen artean gainjartzea dago, eta askok ezaugarri batzuetan emakumezkoagoak dira, beste batzuetan gizonezkoagoak, eta gainerakoetan tartekoak. 7

Hiru kontzeptu, hiru gauza desberdin

Sexua

Jaiotzean esleitzen den etiketa da, batez ere genitalen eta kromosomen arabera. Normalean emakumezko edo gizonezko gisa erregistratzen da jaiotza-agirian. 9

Generoa

Kategoria sozial eta legala da: pertsonek nola jokatu, jantzi edo pentsatu behar duten inguruko itxaropenen multzoa, eta kulturaren arabera aldatzen da. 9

Genero-identitatea

Pertsona bakoitzak bere buruaz sentitzen duena da, eta arropa, portaera edo itxura bidez nola adierazten duena. Bizitzaren hasieratik garatzen hasten da. 9

Emakumezkoa Gizonezkoa

Ezaugarri batzuk, genitalak adibidez, horrelako ardatz bateko edozein puntutan koka daitezke, koloreak bezala. Baina ezaugarri bakoitzak bere ardatza du: barra bakar bat ez da nahikoa pertsona bat deskribatzeko. 7

Kromosomak

Ohikoenak XX eta XY konbinazioak dira, baina sexu-kromosomen kopuruan ere badaude aldaerak, eta baita XX pertsonak ere, zeinetan SRY genea X kromosoma batera kopiatu den eta barrabilak garatzen diren. 8

Gonadak

Obulutegiek obuluak sortzen dituzte, eta barrabilek espermatozoideak. Baina norbaitek gonada tipikoki maskulinoak eta genital tipikoki femeninoak izan ditzake, edo alderantziz. 7

Genitalak eta hormonak

Enbrioi guztiak ehun beretik abiatzen dira. Androgenoen —testosterona bezalakoen— kantitatearen eta gorputzak horiekiko duen sentikortasunaren arabera, genitalak muturretako batera, bestera edo tarteko puntu batera garatzen dira. 7

Pubertaroan agertzen diren ezaugarriak

Nerabezaroan bularrak eta gorputz-ilea hazten dira, aldakak eta sorbaldak zabaltzen dira eta ahotsaren tonua jaisten da, eta ezaugarri horietan guztietan gainjartzea dago emakumeen eta gizonen artean. Gizonek, batez beste, gorputz-ile gehiago dute, baina emakume batzuek gizon batzuek baino gehiago dute. 7

Berezko bidea: SRY genea

Berez, enbrioi guztiek emakumezkoen bidetik garatzen jarraituko lukete. Y kromosomak daraman SRY geneak gizonezkoen garapena martxan jartzen duen proteina bat sortzen du. Gene hori falta bada edo ez badabil, garapenak emakumezkoen bideari jarraitzen dio, kromosomak XY izan arren. 8

Mosaiko bat, ez lerro bat

Ezaugarri bakoitza bere aldetik alda daitekeenez, pertsona berak, adibidez, altuera eta gorputz-ile tipikoki femeninoak, ahots-tonu tipikoki maskulinoa eta tarteko indar muskularra eta aurpegi-egitura izan ditzake. Gainjartze-maila ezaugarriaren araberakoa da: nerabezaroaren ondoren, ahots-tonua ia ez da gainjartzen emakumeen eta gizonen artean; gerri-aldaka erlazioa eta indar muskularra neurri ertainean gainjartzen dira, eta garuneko ia eskualde guztien tamaina ia erabat gainjartzen da. Daphna Joel neurozientzialariak eta bere taldeak mosaikoaren metafora proposatu zuten, pertsona baten garun-eskualdeak eta nortasun-ezaugarriak batzuetan tipikoki femeninoagoak, beste batzuetan tipikoki maskulinoagoak eta besteetan tartekoak izan daitezkeela deskribatzeko. 7

%0,2–%6

Munduko biztanleriaren

Hori da aldaera intersexualen bat duten pertsonen kopuru-tarte estimatua, zein aldaera zenbatzen diren. Gizarteak ez du adostasun orokorrik lortu giza sexu biologikoa nola definitu behar den. 7

Benetako kasua

2024ko Parisko Joko Olinpikoak

Parisko 2024ko Olinpiar Jokoetan, polemika sortu zen Imane Khelif boxeolari aljeriarraren sexuaren inguruan. Kirol-erakundeak ere ez dira koherenteak izan: Nazioarteko Olinpiar Batzordeak hainbat aldiz aldatu ditu azken mendean emakumeen lehiaketetarako sexu-probak —genitaletatik sexu-kromosometara, eta gero testosterona mailetara—, eta 2026ko martxoan kromosometara itzuli zen. Hala ere, Y kromosoma bat izateak ez du, berez, gorputz tipikoki maskulinorik sortzen, ezta kirol-abantailarik ematen ere. 7, 8

Bitarretik haratago

Ari Berkowitz biologoak, The Binary Delusion liburuaren egileak, honela azaltzen du: pertsona baten kromosomek, gonadek eta genitalek norabide desberdinetan seinala dezaketenez, ez dago argi horietako batek bakarrik zehaztu behar duenik bere sexu-kategoria. Horregatik, sexuaren ikuspegi bitarra funtsean engainagarria da. 7

Azken batean, sexu biologikoak aldaerak eta ñabardurak ditu, generoak bezala. 7